CARLO ZAULI: TOPRAĞI HEYKELE DÖNÜŞTÜREN BİR USTA

• Çağdaş seramik sanatının yönünün değiştiren sanatçılardan biri olan Carlo Zauli’nin Faenza’daki müzesi hala atölyesini ve sanatçının ruhunu solumamızı sağlıyor. Mekan, durağan bir müze olmasının ötesinde uluslararası sanatçılara ev sahipliği yapıyor ve seramik sanatının yaşayan merkezlerinden biri olmayı sürdürüyor.

Yazı ve Fotoğraflar: ALP BİLGİNALP 

İtalya'nın Emilia-Romagna bölgesinde yer alan Faenza kenti yüzyıllardır seramik sanatıyla özdeşleşmiş bir merkezdir. Dünya dillerine geçen "faience" sözcüğünün kökenini oluşturan bu kent sayısız seramik sanatçısı yetiştirmiştir. Ancak bu isimler arasında Carlo Zauli, geleneksel seramiği çağdaş heykel diliyle buluşturan öncü sanatçılardan biri olarak özel bir yere sahiptir. 

Faenza'nın dar sokaklarında yürürken, seramiğin bu kente yalnızca ekonomik ya da kültürel bir kimlik kazandırmadığını, adeta şehrin hafızasına işlendiğini hissedersiniz. Bu kentin en önemli duraklarından biri ise hiç kuşkusuz Carlo Zauli Müzesi'dir. Kapısından içeri adım attığım anda buranın klasik anlamda bir müze olmadığını anlamıştım. Atölye hâlâ nefes alıyor gibiydi. Raflarda duran alçı kalıplar, çalışma tezgâhları, büyük fırınlar ve duvarlara sinmiş kil kokusu, Zauli'nin birazdan kapıdan girip yarım bıraktığı bir çalışmayı sürdüreceği hissini uyandırıyordu. Peki İtalya’nın duayen seramik sanatçısı Carlo Zauli kimdir?

Carlo Zauli, 19 Ağustos 1926'da Faenza'da doğdu. Henüz çocukluk çağında el becerisi ve biçim duygusuyla dikkat çekti. 1937 yılında Faenza Devlet Seramik Sanat Enstitüsü'ne girerek Anselmo Bucci ve Domenico Rambelli gibi önemli sanatçılardan eğitim aldı. Ancak II. Dünya Savaşı, onun yaşamında derin izler bıraktı. 1944 yılında Nazi Almanyası tarafından Hülz'deki çalışma kampına gönderildi. Savaşın ardından Faenza'ya dönerek eğitimini tamamladı; 1948'de teknik diploma aldı ve ardından seramik dekorasyonu üzerine uzmanlaştı.

• 

• 

“Zauli Beyazı”nın mucidi

1950 yılında arkadaşlarıyla birlikte Faenza'da "Nuova Cà Pirota" adlı atölyeyi kurması, sanat yaşamının gerçek başlangıcı oldu. Bu atölye, bugün Carlo Zauli Müzesi olarak yaşamını sürdürmekte ve sanatçının mirasını gelecek kuşaklara aktarmaktadır.

• 

• 

Zauli'nin ilk dönem çalışmaları, Faenza'nın köklü mayolika geleneğini çağdaş bir yorumla ele alıyordu. Akdeniz seramiklerinden ilham alan asimetrik formları ve özgün dekor anlayışı, 1953 yılında kazandığı ilk Faenza Ödülü ile uluslararası çevrelerin dikkatini çekti. Aynı ödülü 1958 ve 1962 yıllarında yeniden kazanarak dönemin en başarılı seramik sanatçıları arasında yerini sağlamlaştırdı.

1950'lerin sonundan itibaren sanatında önemli bir dönüşüm başladı. Seramiği yalnızca işlevsel bir nesne olarak görmekten uzaklaşarak onu bağımsız bir heykel malzemesi olarak değerlendirdi. Özellikle geliştirdiği beyaz sır yüzeyleri, sanat tarihine "Bianco Zauli" adıyla geçti. Bu beyaz yüzeyler, ışığı yansıtan yalınlıkları sayesinde sanatçının organik ve güçlü biçimlerini daha da etkileyici kılıyordu.

• 

• 

Çağdaş seramik sanatının yönünü değiştirdi

1958 yılında Bağdat Kraliyet Sarayı için gerçekleştirdiği anıtsal seramik rölyefler ve ardından Kuveyt Devlet Matbaası için hazırladığı büyük ölçekli çalışmalar, Zauli'nin uluslararası alandaki ününü pekiştirdi. 1970 ve 1980'li yıllarda eserleri Avrupa, Japonya ve Kuzey Amerika'da sergilendi; yapıtları birçok müze ve kamusal koleksiyona girdi. Bugün eserleri dünyanın yaklaşık kırk müze ve kamu koleksiyonunda yer almaktadır.

• 

• 

• 

Sanat yaşamı boyunca öğretmenlik de yapan Carlo Zauli, yalnızca eserleriyle değil, yetiştirdiği öğrenciler ve aktardığı bilgiyle de Faenza seramik ekolünün gelişimine önemli katkılar sağladı. Onun üretiminde toprak; yalnızca şekillendirilen bir malzeme değil, doğanın ritmini, zamanın izlerini ve insanın iç dünyasını taşıyan yaşayan bir varlığa dönüşürdü. Çatlamış yüzeyler, oyuklar, kabaran formlar ve sade beyazlık, doğanın sürekli değişimini ve dönüşümünü bizlere aktarırdı.

Carlo Zauli, 2002 yılında doğduğu kent Faenza'da yaşamını yitirdi. Ardında yalnızca heykeller ve seramik eserler değil, çağdaş seramik sanatının yönünü değiştiren güçlü bir düşünce mirası bıraktı. Bugün Faenza'daki Carlo Zauli Müzesi, onun atölyesini koruyarak uluslararası sanatçılara ev sahipliği yapmakta ve seramik sanatının yaşayan merkezlerinden biri olmayı sürdürmektedir. Uluslararası sanatçı programları, çağdaş seramik sergileri ve eğitim etkinlikleriyle Zauli'nin üretim ruhunu geleceğe taşımaktadır. Böylece müze, yalnızca Carlo Zauli'yi anlatmakla kalmaz; Faenza'nın seramik geleneğinin hâlâ canlı olduğunu da gösterir. O, toprağı biçimlendirmekten çok, toprağın kendi sesini duyurmasına izin veren sanatçılardan biri olarak çağdaş seramik tarihinde kalıcı bir yer edinmiştir.

• 

• 

Işıkla değişen formlar

Müzede beni en çok etkileyen, biyografisinden çok eserlerinin taşıdığı hareket duygusu olmuştu. Özellikle tornada şekillendirdiği büyük dairesel seramik heykeller, ilk bakışta yalın görünmelerine rağmen uzun süre karşılarında durup bakmayı gerektiriyor. Tornanın doğal dönüş hareketi, bu eserlerde yalnızca bir üretim tekniği değil; formun temel karakterine dönüşmüş durumda.

Yuvarlak formlar ışıkla sürekli değişiyor. Yüzeydeki en küçük eğim bile farklı gölgeler oluşturuyor ve eser, günün farklı saatlerinde bambaşka bir görünüm kazanıyor. Bazılarında merkezden dışarı doğru yayılan ritmik çizgiler, tornanın dönüşünü adeta dondurmuş hissi veriyor. Kil, sanatçının elinde yalnızca biçimlenen bir malzeme olmaktan çıkıyor; dönme, büyüme ve genişleme duygusunu taşıyan canlı bir yüzeye dönüşüyor.

Zauli'nin bu çalışmalarında beni etkileyen bir başka unsur ise yalınlıktı. Renk gösterişinden uzak, çoğunlukla beyaz ya da doğal tonlardaki yüzeyler, dikkati doğrudan forma yöneltiyor. Böylece izleyici, süslemeden çok hacim, boşluk ve ışık arasındaki ilişkiyi keşfetmeye başlıyor. Bu yaklaşım, onun seramiği işlevsel bir nesneden bağımsız bir heykel malzemesi olarak ele alışının en güçlü örneklerinden biri.

Atölyeyi gezerken, bu büyük yuvarlak formların yalnızca estetik bir tercih olmadığını düşünmüştüm. Tornanın merkezinde başlayan hareket, sanatçının düşüncesiyle birleşerek zamana dönüşüyor. Her dönüş, kil üzerinde yeni bir iz bırakıyor; her iz ise üretim sürecinin sessiz tanığı oluyor. Belki de bu nedenle eserlerin karşısında dururken ilk hissedilen şey hareket değil, dinginlik. Ayrıca sanatçı eserlerinde seramiğin yalnızca şekillendirilmek için kullanılan bir malzeme olmasından ziyade hareketin, zamanın ve insanın kayda geçtiği yaşayan bir hafıza olarak hatırlanması gerektiğini izleyiciye aktarıyor.

Müzeden ayrılırken Carlo Zauli’nin çağdaş seramik sanatçılarına ne kadar görkemli ve önemli bir miras bıraktığını fark etmiştim. Onun eserlerinde sanatın ve toprağın dönüşümünü yakından inceleyebilme fırsatını bulabildiğim için çok şanslıyım.